Vrouwen op Antarctica
Hoewel de lijst van ontdekkingsreizigers, wetenschappers en wetenschappelijke expedities op Antarctica even uitgebreid als indrukwekkend is, is deze qua geslacht ook overweldigend eenzijdig geweest – vooral vóór het begin van de twintigste eeuw.
Sinds het midden van de jaren dertig hebben vrouwen echter beetje bij beetje hun aanwezigheid in Antarctica laten gelden. Dit begon bescheiden, met de echtgenotes van vooraanstaande navigators die hun echtgenoten vergezelden naar het koudste continent op aarde, waarna vrouwelijke wetenschappers Antarctica bezochten om hun eigen onderzoeksexpedities te ondernemen.
Tegenwoordig zijn vrouwelijke reizigers en wetenschappers gemeengoed op Antarctica, hoewel het lang heeft geduurd (en meer dan een paar vastberaden vrouwen) om zover te komen.
Caroline Mikkelsen, de eerste vrouw die voet aan wal zette op Antarctica
Hoewel vrouwen Antarctica al vanaf het dek van een schip hadden gezien, had nog geen enkele vrouw voet aan wal gezet op Antarctica totdat Caroline Mikkelsen dat in 1935 deed.
Het Noorse walvisvaartbedrijf Christiansen had een reeks onderzoeks- en ontdekkingsexpedities naar Antarctica gesponsord. Deze expedities werden voornamelijk uitgevoerd om walvisjagers van meer informatie te voorzien, maar ze brachten ook nieuwe delen van de kusten en zeeën van Antarctica in kaart.
Kapitein Klarius Mikkelsen voer tijdens het zomerseizoen van 1934-1935 op de Thorshavn, vergezeld door zijn vrouw, Caroline Mikkelsen.
Terwijl de Noorse vlag werd gehesen, ging de groep op 20 februari 1935 aan land op een Antarctisch eiland, waarbij Caroline in een roeiboot haar man en zeven andere zeelieden naar de kust bracht.
Ingrid Christensen, de eerste vrouw die het Antarctische continent bereikte
Hoewel Mikkelsen de eerste vrouw was die voet zette op Antarctica, was Ingrid Christensen de eerste die dit op het continent zelf deed.
Christensen maakte in de jaren 1930 vier reizen met haar man en was ook de eerste vrouw die Antarctica vanaf een schip zag (samen met haar vriendin Mathilde Wegger) en de eerste die eroverheen vloog. Sommigen beschouwen haar zelfs als de eerste die erheen reisde, meer nog dan Mikkelsen.
Christensen was verre van slechts een meereiziger, maar een integraal onderdeel van de expedities van haar man. Ze stond bekend om haar onverschrokkenheid en moedige houding, en voor haar bijdragen ontving ze in 1946 de hoogste ridderorde van Noorwegen, de Orde van St. Olav.
Maria Klenova, de eerste vrouwelijke wetenschapper op Antarctica
In 1952 organiseerde de Internationale Raad van Wetenschappelijke Unies het Internationaal Geofysisch Jaar (IGY), een internationaal project dat een einde maakte aan de verstoring van de wetenschappelijke communicatie tussen het oostelijk en westelijk halfrond.
Het IGY, dat gepland stond van 1 juli 1957 tot 31 december 1958, leidde tot de planning van honderden onderzoeksstations over de hele wereld, die gegevens registreerden over de bovenste atmosfeer en aardwetenschappen, met speciale nadruk op Antarctica. De verzamelde gegevens zouden worden gebundeld zodat alle landen er toegang toe hadden.
Twaalf landen waren bij het IGY betrokken: Argentinië, Australië, België, Groot-Brittannië, Chili, Frankrijk, Japan, Nieuw-Zeeland, Noorwegen, Rusland, Zuid-Afrika en de Verenigde Staten, en de landen die al stations op Antarctica exploiteerden, breidden deze uit voor het IGY.
Duizenden mannen uit bijna alle landen waren tijdens het IGY in Antarctica aanwezig als wetenschappers, technici en vakmensen, maar slechts één land nodigde een vrouw uit voor zijn programma.
Aangezien Russische vrouwen al tien jaar op walvisvaartuigen in Antarctica hadden gediend, was er minder aarzeling om een vrouw in hun wetenschappelijk team op te nemen. De eerste Sovjet-Antarctische expeditie vond plaats in 1955-1956, waarbij een station met de naam Mirny werd opgezet aan de kust van Queen Mary Land, met daarin een gerenommeerde mariene geoloog: professor Maria Klenova.
Klenova, die al in het Noordpoolgebied had gewerkt, voer mee aan boord van de Ob, een van de onderzoeksvaartuigen die werden ingezet om Mirny voor het IGY op te zetten. Klenova was de eerste vrouw die in Antarctica een wetenschappelijk onderzoeksprogramma in haar eigen vakgebied uitvoerde.
Na het verlaten van Mirny voerde de Ob oceanografisch werk uit langs de Antarctische kustlijn, waarna het schip noordwaarts voer naar Macquarie-eiland. Klenova werd vervolgens de eerste vrouw die daar aan land ging, voordat ze naar Wellington, Nieuw-Zeeland, voer en naar huis terugkeerde.
Tijdens de daaropvolgende zomer werkten hydrobioloog V.S. Korotkevich en geomorfoloog L.M. Nikolaeva mee aan de Tweede Sovjet-Antarctische Expeditie. In totaal werkten meer dan 50 vrouwelijke wetenschappers uit Rusland in Antarctica tussen de eerste expeditie in 1955 en 1980.
Mary Alice McWhinnie en Phyllis Marciniak, de eerste Amerikaanse vrouwelijke wetenschappers op Antarctica
Tijdens de Antarctische zomer van 1962-1963 maakten twee vrouwelijke wetenschappers uit de Verenigde Staten deel uit van het Amerikaanse Antarctische programma: dr. Mary Alice McWhinnie en haar onderzoeksassistente, Phyllis Marciniak.
McWhinnie was een bioloog met interesse in krill, en zij en haar assistente werkten aan boord van het drijvende laboratorium van de USNS Eltanin. Gedurende de zomer werkten ze in de Weddellzee en voor de kust van de Zuidelijke Orkneyeilanden.
Tegelijkertijd werd Christiane Gillet de eerste Amerikaanse vrouw die het continent bezocht. Gillet was werktuigbouwkundig ingenieur en bezocht het Franse Antarctische station Dumont d’Urville in Adélieland. Haar taken op Antarctica omvatten onder meer de levering en het onderhoud van technische apparatuur en machines voor het Franse onderzoeksprogramma op Antarctica.
Andere landen die de Antarctische barrière doorbraken
De Chileense wetenschappers Nelly Lafuente en Wanda Quilhot werkten in de zomer van 1963-1964 op Antarctica, gestationeerd in Bernado O’Higgins aan de noordoostelijke rand van het Antarctisch Schiereiland. Zij deden onderzoek naar de voortplanting van vogels en andere lokale fauna.
Marie Darby, een mariene zoöloog bij het Canterbury Museum in Nieuw-Zeeland, bezocht Antarctica in 1967-1968 aan boord van de Magga Dan van Lindblad Travel, Inc.
En in de zomer van 1968-1969 werkten vier Argentijnse wetenschappers op het Antarctisch Schiereiland: Irene Bernasconi, marien bioloog; Mara Adela Caria, microbioloog; Elena Martinez Fontes, marien bioloog; en Carmen Pujals, botanicus.
Mary Alice McWhinnie, tevens de eerste vrouw die als hoofdwetenschapper bij een Antarctisch onderzoeksstation werkzaam was
In 1974 werd Mary Alice McWhinnie benoemd tot hoofdwetenschapper voor het Antarctische winterprogramma, de eerste vrouw die deze functie op Antarctica bekleedde.
McWhinnie had haar voorstel voor wetenschappelijk onderzoek al in 1959 ingediend bij de Amerikaanse National Science Foundation. Ze was ook de eerste vrouw die de wateren van Antarctica bevoer, nadat ze in het voorgaande decennium vier Antarctische reizen had voltooid op de USNS Eltanin.
Ze voegde zich bij Mary Odile Cahoon, eveneens een bioloog, op McMurdo Station, het grootste onderzoeksstation daar en een van de vele plaatsen die je kunt bezoeken tijdens een cruise naar Antarctica.
Titelafbeelding: Ingrid Christensen (links) en Mathilde Wegger, 1931, © Sandefjord Whaling Museum